सुमनांच्या मैत्रात

प्रतिसादाची साखळी

प्रतिसादाची साखळी

स्थळ:- होंग-छ्याव रोडवरील एक बस-थांबा, शांग-हाय. 

वेळ:- दुपारी साधारण १२.३०

पात्रे:- आजी, आजोबा, २ छोटी  नातवंडे आणि मी . 

पार्श्वभूमी:- दुपारची वेळ असल्याने रस्त्यावर विशेष वर्दळ नाही .

घटना :- 

थांब्याच्या डावीकडून एक बऱ्यापैकी वृद्ध जोडपे बस थांब्याच्या दिशेनं येतं.  

आजोबांच्या हातात  सामानाची थोरली पिशवी. 

आजीचा हात  धरून  २ नातवंड. 

मुलगी साधारण ५ वर्षांची, मुलगा साधारण ३ वर्षांचा.  

इतक्या लवाजम्या सकट पोहचे -पोहचे पर्यंत नजरेसमोरून त्यांची बस जाते. 

हात दाखवून  सुद्धा न थांबता !

आजोबा सामानाची पिशवी रस्त्यावर टेकवतात. 

पुढच्या बसची वाट पाहत रस्त्यावरच  उभे राहतात. 

आजी मात्र बस थांब्याच्या सावलीतील खुर्चीवर टेकतात. उसासा सोडून ! 

आजी-आजोबा दोघेही  "जरा श्वास"  घेत असतात .   

ती गोजिरवाणी नातवंड  आजीच्या आसपास तिथेच खेळू लागतात. 

बघतच बसावं असं त्याचं एकमेकांबरोबर  खेळण. 

कोणत्याही खेळण्याशिवाय ! 

निरागस, लोभस !

थोडा वेळ  ते तसंच खेळत राहतात. 

(काही मिनिटा नंतर )

.........................
खेळता खेळता अचानक  नात रस्त्यावरच धावते.  

बस थांब्याची सावली सोडून. 

उत्सुकतेने सामानाच्या पिशवी मध्ये डोकावते  ! 

आजी लगेच  मागून धावत जाते.  

नातीच्या पाठीवर एक जोरात फटका  बसतो. 

नातीच्या डोळ्यातील  उत्सुकतेची जागा अश्रू घेतात. 

खेळ मोडूनच जातो ;

आणि त्याबरोबर अजून  काय काय...

नातीला काही कळतंच नाही, 

असं का? काय चुकलं? 

...........................

मलाही नाही कळलं, 

कुणाचं चुकलं ???

खर तर कोणाचंच  नाही....

की कोणाचं तरी ?

" भलत्याच " कुणाचं ????

.........................................................................................

असंच एकदा शांग- हाय बस थांब्यावर बसची वाट पाहत होते. तेव्हा हे सगळं नजरेसमोर घडलं. ती छोटी मुलगी आणि तिचा भाऊ याचं खेळणं कधी थांबूच नये असं वाटत होत. पण अचानक रसभंग झाला. आणि खूप सारी अस्वस्थता, प्रश्न घेऊन घरी परतले. 

खर तर ह्या घटनेचं चीनच काय, भारत किंवा कोणत्याही विकसनशील देशात नाविन्य नाही. भारत, चीन  इ.  देशांतील  जे काही समान धागे आहेत त्यापैकी एक म्हणजे इथं जे अस्वस्थ करून गेलं  ते ! त्याची पाळमुळ  आर्थिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, शैक्षणिक, राजकीय  इ. इ. कुठे कुठे आहेत. त्याचबरोबर एक असाही विचार आला की, आपण जो समोरच्या माणसाला प्रतिसाद देतो, react होतो (सकारात्मक, नकारात्मक) ते कित्येक गोष्टींचा परिपाक, परिणाम  असतं. मग हे react  होणं, ही प्रतिसादाची साखळी कुठल्या तरी तशाच  भावनेतून कुठून तरी सुरु झाली असेल का?

ह्या अशा सगळ्या परस्परसंबंधित, परस्परावलंबी  सहज  न दिसणाऱ्या साखळ्या आहेत  का ?

गुंताच आहे सगळा........

आनंददायी,  सकारात्मक, जाणीवपूर्वक जगणं असेल तर सुंदर वीण नाहीतर, नुसताच  गुंता वाढत जाणारा !

वाईट अशासाठी वाटतं की, बऱ्याचदा असे कोरी पाटी असलेले लहानगे, विशेषतः मुली, त्याची शिकार होतात. त्यांच्या पाटीवर न पुसले जाणारे ओरखडे उमटतात.

पावसा... बरस रे !!

पावसाची रिमझिम सुरु आहे .... .फुलांचा दरवळ डोक्यातले तंतू सैल करतोय, भानावर आणतोय.

तळ्यातल्या पाण्यावर पावसाचे थेंब..... थेंबातुन निर्माण होणारी वर्तुळं.... . पाण्यावर पसरत जाणारी वर्तुळं......  थेंब.....  वर्तुळ.....  त्याचं पसरत जाणं......  विलीन होणं.... . असे अनेक थेंब.... अशी अनेक वर्तुळे.... .. एकमेकांत विलीन होणारी ! सुंदरच !!! वर्तुळं एकमेकांत मिसळून पाण्यावर रेखली जाणारी ती भौमितिक नक्षी..... . पहातच राहावी अशी......

पाण्यावर अधूनमधून डोकावणारे मासे..... . त्यांच्या निःश्वासातून पाण्यावर उमटलेले बुडबुडे......

अंगाला जाणवणारा, भिडणारा सुखद गारवा......  अंगावर पडणारे पावसाचे तुषार.......

अरे ! ही  कोणाची किर्र....... किर्र ....... आवाजातली साद ?

ज्या झाडाखाली उभं राहून हे सगळं अनुभवतेय, त्या झाडावर नजर गेली. चपळ खारुताई.. एका फांदीवरून दुसऱ्या फांदीवर सरसर सरकणाऱ्या....... फांदीवरील पानांमधून काहीतरी खात -खात (?) तुरुतुरु जाणाऱ्या ......

झाडं बोलतात...... . बोलावतात..... . असा भास ?

हे सगळं तना-मनाला भिडतंय........ .
आत खोल भिनतंय .....

हलकं झालेलं, स्वच्छ झालेलं मन !!!

तृषार्त  धरतीवर पावसाची पसरण......
धरतीचा निःश्वास, आनंद, तृप्ती...मृदगंध !

ती मृदगंधाची अनुभूती......
ती धरतीच्या सुखावल्याची जाणीव........
शांत झाल्याची जाणीव !

आजूबाजूला सुखावते......
गंधित करते.....

पावसा.......  बरस रे.........

तना-'' मनांवर " !!!

धरती सुकलेय रे !
धरती सुकता कामा नये .......

बरस !!!!

गंधित होऊ दे, मला ... त्याला... तिला... चराचराला !!!!

पावसा... बरस रे !!

तना- " मनांवर " !!!

उन्हाळा, पंखा आणि विचारचक्र

उन्हाळा सुरु झालायं.
उकाडा, उष्णता, अस्वस्थता.

उपाय?  उतारा ?
थंडावा.  भूक गार वाऱ्याची !

पंखा. सुरु असतो सतत.
सोबत त्याची गरगर, घरघर अन वारा !
अखंड आवाज आणि गारवा.

ती फिरणारी तीन पाती,
इतक्या वेगात सुरु असतात की,
ती पाती तीन आहेत,
हा भ्रमच वाटावा,
विसरचं पडावा.

सापेक्षता ?

आइन्स्टाइनबाबा पाठ सोडेना बुवा ! 😀

सापेक्षता !
मजाच वाटते या शब्दाची,
त्याच्या अर्थाची.

खरंच सापेक्ष असतं नाही सगळं ? 

मनाची सद्यावस्था + पूर्वानुभव = आपली मते, आपली नजर ?

डोक्यावरून पाणी जातंच असतं,
उन्हाळे-पावसाळे  येत-जात असतातच !
पंखे फिरतच राहतात. 

बदलत असतं सगळं.
बदलतोय का आपण?
बदलायला पाहिजे आपण !
फिरत राहण्यासाठी. प्रगतीसाठी.
पंख्यासारखे.
आजूबाजूला गारवा शिंपित ! 

त्या पंख्याच्या पात्यांसारखीच विचारचक्र सुरूच असतात.
अखंड, अनंत.
आवश्यकच ते.
 ते चक्र, ती गती, प्रगती. 

पंखा आणि विचारचक्र,
सुरूच राहोत,
गारवा पसरत राहो,
सर्वदूर.
स्वतःच्या  दिशा आणि गती यांचं भान राखून !

-तृप्ती 

हिशोब दिवसांचा

काही वेडं करणारे क्षण ओल्या मातीबरोबर..

गार पाणी पिण्यासाठी म्हणून काल पाण्याचा माठ घेऊन आलेय. घरी आल्यावर ३-४ वेळा माठ खंगाळून धुतल्यानंतर 

…

नुकताच विकत आणलेला,
पाण्याचा माठ ,
खंगाळून तीन- चारदा धुतल्यावर...
आलेला तो ओल्या मातीचा गंध….
अहाहा ! पिऊन टाकावासा वाटणारा,

त्या ओल्या माठात डोकावून,
पुन्हा तो गंध पकडण्याचा प्रयत्न.
त्या थंड, ताज्या माठात डोकावता,
पुन्हा तनामनांत शिरणारा तो,
त्या ओल्या काळोखातील ,
तो मृत्तिकेचा गंध …
अहाहा ! पिऊन टाकावासा वाटणारा,

ती थंडगार स्पर्शाची झुळूक …

काही वेडं करणारे क्षण मातीबरोबर.…
आकार दिलेल्या ओल्या मातीबरोबर…

उन्हाळा

उन्हाळा दिल्लीतला !

आग ओकणारा सुर्य….

तावदानांचे पडदे बंद,

पंखे, वातानुकूलित यंत्रे भरदाव वेगात,

कैरीचं पन्हं, ताक, सरबतं, कोशिंबिरींची रेलचेल,

आणि

शांत रस्ते, घाम, चिकचिक, चिडचिड…

सरती दुपार….

वाऱ्याची झुळूक, हालचाल, उसासा, किलबिल….

सुर्य परत उद्या येईपर्यंत जरा हायसे…

परत,

पडदे बंद, 

पंखे, वातानुकूलित यंत्रे भरदाव,  

आणि  चर्चा...  वाढत्या पाऱ्याच्या…

-तृप्ती 

“काठ बदलल्यावर "

चीनच्या काठावर बसून,

भारत जसा माझ्यापर्यंत पोहोचत होता, 
दिसत होता, भासत होता, 
तो आता भारताच्या काठावरून बघताना, 
त्रासदायक वाटतो आहे, 
झळा पोहोचत आहेत, 
भारताबाहेर असताना त्या दूर होत्या, 
इथे पावलो पावली, 
जगण्याचा संघर्ष जाणवतोय, 
नकारात्मकता माझ्यावर, 
आक्रमण करते आहे, 
असही काहीस वाटतंय,
फार त्रास होतोय, 
आजूबाजूची एकंदर परिस्थिती पाहून, वाचून.
वेळ लागतोय बदल स्वीकारायला,
स्वाभाविक आहे, 
उत्तर शोधण्याचा, समानधर्मी शोधण्याचा, 
मन प्रयत्न करतयं 
- तृप्ती 

A Scratch on a Blank Slate

Place: Hongqiao Road bus stop, Shanghai, China

Time: Noon
Actors: A pair of grandparents, their two young grandchildren, and me
Background: The road is unusually quiet under the midday sun.

It was a still, slow noon at the Hongqiao Road bus stop. The street, usually alive with movement, felt almost paused in time. From the left side of the pavement, an elderly couple approached— the grandfather carrying a heavy bag, the grandmother walking carefully with their two small grandchildren: a girl around five and a boy perhaps three.

As they neared the stop, the grandfather lifted his arm to signal the approaching bus. But the bus didn’t slow down. It simply passed by, leaving a gust of warm air and a faint trail of disappointment behind.

With a quiet resignation, the grandfather lowered his bag to the ground and stepped closer to the road, waiting for the next bus. The grandmother sat on the shaded bench, breathing heavily but trying to steady herself. The children, unfazed by the missed bus or their grandparents’ fatigue, began to play around her feet.

There was something magical in their play—no toys, no gadgets, just imagination and togetherness. The girl giggled, the boy followed her clumsily, and their laughter filled the quiet afternoon. It was innocence in its purest form.

A few minutes later, the girl suddenly broke away from the bus stop shelter and ran toward the road, curious to peek into the bag her grandfather had put down. Before I could even process it, the grandmother rushed after her. Fear, or perhaps instinct, took over. She slapped the girl sharply on the back.

The little girl froze.

The curiosity in her bright eyes dimmed instantly, replaced by tears that welled up without sound. The boy stopped moving. The play stopped. Something more fragile than a moment had been interrupted.

She didn’t understand why this happened. What she had done wrong.
And honestly—I didn’t know either.

Who was wrong?

The girl?
The grandmother?
The situation?
Or something deeper—something unseen?

Perhaps no one was wrong. Or perhaps someone was—someone “unknown,” shaped by years of fear, stress, duty, culture, and survival. A force that travels silently through generations without ever being named.

And in that brief moment, on a quiet Shanghai afternoon, a child’s clean, blank slate received a scratch that will likely stay for some time—small, but real. 

Background :-

(I was waiting for my bus at a stop in Shanghai when an incident unfolded right in front of me. Moments earlier, I had been watching a little girl and her brother play together, completely absorbed in their own innocent world. Their joy felt so pure that I wished it would last forever. But reality interrupted, abruptly and painfully.

I returned home that day with a lingering uneasiness and a mind full with questions. Incidents like this are not uncommon in countries like India and China. These societies share certain underlying threads—woven through culture, education systems, and economic pressures—patterns so deeply rooted that we rarely pause to question them. Yet they shape behavior in ways that leave lasting marks, especially on the young.

What struck me most was how every reaction—whether harsh or gentle, positive or negative—is the product of so many forces. Our responses are never isolated. They arise from a long chain of experiences, influences, and unseen pressures. It’s an intricate web, complex and tightly interconnected.

When we live consciously, kindly, and with awareness, this web becomes a beautiful and harmonious weave. But without that mindfulness, it turns into a tangled mess.

And in that mess, children—whose lives begin as clean, unmarked slates—often receive their first scratches. That is what stayed with me. And that is what continues to trouble me.

खेळ

(Marathi translation of Ravindranath Tagore's poem Playthings)

मुला, तू कसला सुखी आहेस,

धुळीत बसलास ,

सकाळ पासून त्या मोडक्या फांदीशी खेळतोस.

तुझा तो छोट्या,
मोडक्या फांदी बरोबरचा खेळ पाहून,
मी तुझ्या खेळाला हसतो.

गेले काही तास,
मी आकड्यांच्या बेरजा करतोय, 

मी माझ्या हिशोबात व्यग्र, 

कदाचित तू माझ्याकडे पाहून,
विचार केला असशील, 

" सगळी सकाळ वाया घालवण्याचा काय हा वेडगळ खेळ !"

मुला,
काडया आणि मातीच्या ढेकळन बरोबर,
तल्लीन होऊन जायची कला,
मी विसरून गेलोय रे.

मी, महागडी खेळणी धुंडाळत बसतो आणि,
सोन्या-चांदीची गठडी जमा करतो.

तू, तुला जे काही सापडेल त्याशी,
मजेत खेळत बसतोस,

मी, मात्र माझा वेळ आणि शक्ती,
अशा गोष्टीत घालवतो,
ज्या मला कधीच मिळणार नाहीत. 

माझ्या दुबळ्या नावेत मी धडपडतो,
हव्यासांचा समुद्र पार करण्यासाठी,

आणि विसरूनच जातो,
मी सुद्धा एक खेळच खेळतोय.

रवींद्रनाथ टागोर, 

"चंद्राची कोर "

अनुवाद:-तृप्ती 

" छांग-शा " ( १९२५)

गेली जवळपास चार-पाच वर्षे मी चीन मध्ये राहते आहे. पूर्वी बेईजिंगला आता शांग-हाई मध्ये. जुजबी चीनी भाषा शिकले आहे. आजूबाजूला पाहते आहे, वाचते आहे, अनुभवते आहे. त्यातून स्वाभाविकपणे प्रश्न पडतात. त्यांचा माझ्या परीने पाठलाग करते आहे. थोडेफार उलगडते आहे( असं वाटतंय), डोक्यातून laptop वर उतरले आहे ते इथे मांडण्याचा  प्रयत्न करणार आहे.  बघू किती जमतंय. कस जमतंय ते ! 

चीनचा एकेकाळचा सर्वेसर्वा म्हणजे चेअरमन माओ च्या सुप्रसिद्ध कवितेचा हा मराठी भावानुवाद.

" छांग-शा " ( १९२५)

शरद ऋतूतील थंडीत....

नारिंगी बेटाच्या एका टोकाशी,
एकटाच उभा असताना :

शियांग नदीचा प्रवाह उत्तरेकडे वाहतो आहे ...

मी पाहतो आहे,
हजारो पर्वतरांगा, लालिमा ल्यालेल्या....

जंगल, गडद गहिऱ्या रंगाने गच्च भरलेलं ;

बलाढ्य प्रवाह,
मर्गझी प्रकाश किरणांचा वर्षाव करणारा ,

शत नौकांची चढाओढ ...

गरुडाची उत्तुंग भरारी, अवकाश भेदणारी ,

उथळ पाण्यावर तरंगणारे मासे ;

हजारो जीव, बर्फाळ आकाशाखाली,

सगळे झगडत आहेत, स्वातंत्र्यासाठी.....

उगाचच, उदास अवस्थेत चिंतन करत असताना,

मुक्त, निळ्याभोर आकाशाला मी विचारले;
प्रारब्धातील चढ-उतार कुणाच्या हातात आहेत?

एकदा मी आलो होतो इथे,
शेकडो सहकाऱ्यांसह....

अजूनही लख्ख आठवतात ते महिने आणि ती वर्षे,
अभिमानाने भरलेला उर.... 

शाळकरी मित्र होतो आम्ही, सळसळत्या रक्ताचे तरुण,
निर्मळ, प्रामाणिक, आमच्या आयुष्याच्या ऐन बहरात,
उतावीळ विध्यार्थी, उत्साह ओसंडून जाणारे,

धाडसीपणे सगळी बंधने आम्ही बाजूला सारली.

चीनसाठी,
त्याच्या पर्वतांसाठी, नद्यांसाठी .....

लोकांना आमच्या शब्दांनी प्रज्वलित केलं ,

आणि,

उच्च पदस्थांना कस्पटासमान लेखलं ,

तुम्हाला अजून आठवतंय का?:

कसं,
प्रवाहाच्या भर मध्यातून जाताना,
वल्ह्यांनी पाणी कापलेलं,

आणि
त्या लाटा तरीही तशाच ....आपल्या नौकांचा मारा सहन करूनही ?

तृप्ती ,
२३ नोव्हेंबर, २०११

थोडक्यात कवितेची पार्श्वभूमी :-

छांगशा हे चीनच्या दक्षिणेकडील हुनान प्रांताच्या राजधानीचे शहर. माओ हा मुळचा 'हुनान' चाच. त्याच्या जन्मगावापासून १०० किमी वर असणाऱ्या छांगशा शहरात त्याचे शिक्षण झाले आणि काही काल तो तिथेच शिक्षक म्हणून कामही करत होता. ह्याच शहरातील एका बेटावर हि कविता माओला स्फुरली म्हणून कवितेचे नाव "छांगशा ".

१९२५ सालच्या हिवाळ्यात हि कविता लिहिली गेली. तेव्हा माओ ३२ वर्षांचे होते. असं म्हणतात कि तेव्हा माओने केस बरेच वाढवले होते. 

१९२१ साली चायनीज कम्युनिस्ट पार्टीचा जन्म झाला आणि त्याचे पहिले अधिवेशन शांगहायच्या दक्षिणेकडील एका सरोवरातील बोटीवर भरले होते. याचा संदर्भ ह्या कवितेत सापडतो. १९२१ नंतर कम्युनिस्ट पार्टीच्या चळवळी सर्वत्र वेगाने पसरू लागल्या होत्या. १९२५ साली जपान, अमेरिकन आणि ब्रिटीश भांडवलशहा,साम्राज्यावाद्याविरुद्ध, कामगार,शेतकऱ्यांच्या क्रांतीकारी चळवळी ऐन भरात होत्या. त्याला वचक म्हणून भांडवलशहा,साम्राज्यावाद्यानी दडपशाहीचा वापर करून जबर प्रत्तुतर दिले होते. कामगारांनीही दीर्घकाळ संप करून तोडीस तोड असे उत्तर दिले होते. या पार्श्वभूमीवर, माओ शांगहाई हून हुनान ला शेतकरी चळवळींना गती मिळावी म्हणून परत आला होता. तेव्हा त्याच्याविरुद्ध "जहालवादी" म्हणून अटकेचे warrant निघाले.आपली पत्नी आणि दोन मुलांना तिथेच ठेऊन त्याने छान्ग्षा सोडले.

असं म्हणतात, तत्पूर्वी त्याने निसर्गरम्य छ्युज बेटाला(शब्दशः अनुवाद, छ्युज म्हणजे संत्रबेट. कारण इथे संत्र्याची पुष्कळ झाडे आहेत) भेट दिली होती. तेव्हाची त्याची मनोवस्था ' छांगशा ' मधून दिसून येते.